[ΓΝΩΜΗ] Η λογοτεχνία δεν είναι μόνο καθρέφτης της κοινωνίας

Μήνας Λογοτεχνίας αυτό το Απρίλιο, και θα ακούσουμε ξανά τη δημοφιλή ρήση ότι «η λογοτεχνία είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας». Θα ήταν καλό να σκεφτούμε την καταλληλότητά της ώστε να διευρύνουμε και να εμβαθύνουμε περαιτέρω τον εορτασμό μας.

Πολύ σημαντική είναι μια ρίζα της στους Marx και Engels, οι οποίοι είπαν ότι η λογοτεχνία αντανακλά (δίνει ανάκλαση) τις υλικές και ταξικές συνθήκες της κοινωνίας. Από τη μια πλευρά, υπάρχει αλήθεια σε αυτό γιατί η λογοτεχνία είναι προϊόν της εποχής της και το έργο έχει βαθιά σχέση με όσα συμβαίνουν στην κοινωνία. Μπορούμε να πούμε ότι η λογοτεχνία δεν υπάρχει σε κενό. Είναι πάντα συνδεδεμένη με το παρόν. 

Ακόμη και μόνο εδώ, μπορούμε να πούμε ότι ο συγγραφέας δεν αρκείται στη δημιουργία έργων που απλώς αντανακλούν την κοινωνία μας. Οι προοδευτικοί γνωρίζουν ότι η λογοτεχνία και η τέχνη έχουν τη δυνατότητα να αλλάξουν τις υπάρχουσες συνθήκες της κοινωνίας. Ούτε ο αναγνώστης ούτε ο συγγραφέας δεν είναι ικανοποιημένοι να βλέπουν στη λογοτεχνία αυτό που συμβαίνει στην κοινωνία τους. Πρέπει να υπάρχει και δράση. 

Και αν κοιτάξουμε τις δύο πηγές της ιστορίας μας, τη λογοτεχνία της προφορικής μας παράδοσης και τα γραπτά των επαναστατών, θα γίνει ακόμη πιο σαφές. Στα έπη μας και άλλα λαϊκά λογοτεχνικά έργα, οι πρόγονοί μας μετέδωσαν στις γενιές και εδραίωσαν την έννοια του να είσαι μια κοινωνία. Συνέδεσαν τις ζωές τους με τους ήρωες των επών. Αυτό τους έδωσε μια αξιόπιστη προέλευση και ταυτότητα. Αντλούσαν σοφία από αινίγματα και παροιμίες.

Μέχρι την άφιξη της κατάκτησης, συνέχισαν να χρησιμοποιούν τη λογοτεχνία. Ήταν αυτός ο τρόπος για να κρατήσουν την ιθαγενή ταυτότητά τους μπροστά στον αποικισμό. Ανέμειξαν την αρχαία ποίηση και σκέψη με προσευχές και άλλα απαιτούμενα της Εκκλησίας. Χρησιμοποίησαν τη λογοτεχνία ώστε κάθε φορά που κοιτούσαν στον καθρέφτη, αν και τα ρούχα ήταν διαφορετικά, να αναγνωρίζεται ακόμα ο παλιός εαυτός. 

Οι επαναστάτες μας, όπως οι Rizal, Bonifacio, Jacinto και Mabini, δεν αρκέστηκαν επίσης στο να κοιτάζουν στον καθρέφτη. Χρησιμοποίησαν τη λογοτεχνία για να συνδέσουν την οπτική των Φιλιππινέζων για την πατρίδα τους. Χρησιμοποίησαν διάφορα μέσα και όχι μόνο την ανάκλαση. Υπήρχε διαστρεβλωμένη (warped) οπτική για να συνδέσουν τις καταχρήσεις και τις πιθανές κατευθύνσεις αν συνεχίζονταν οι καταχρήσεις. Κάποιοι μας έδωσαν φακούς όπως οι Bonifacio και Jacinto για να γίνει σαφής η οπτική μας για την πατρίδα που βυθίστηκε στο σκοτάδι. Ναι, έχει ακόμα σχέση με τον καθρέφτη, αλλά χρησιμοποιούμε διάφορες ιδιότητες της οπτικής και της όρασης για να έχουμε πιο βαθιά κατανόηση της πατρίδας και του κόσμου μας. 

Και εδώ είναι μερικοί ακόμη τρόποι κοιταγμένου και σχετικού: στο να κοιτάζουμε επίμονα στον καθρέφτη, για παράδειγμα, μπορεί να γοητευτούμε. Μπορεί να υπάρχει κάποιος που κάνει μαγεία πίσω από τον καθρέφτη. Χρειαζόμαστε επίσης προσεκτική εξέταση ή προσεκτική μελέτη σε αυτό που κοιτάμε. Προσοχή αν υπάρχει θάμπωμα σε αυτό που κοιτάμε, μπορεί να παραπλανάται η όρασή μας. 

Επιστρέφοντας στο να είναι η λογοτεχνία καθρέφτης της κοινωνίας, ας θυμόμαστε επίσης ότι αν κοιτάμε μόνο στον καθρέφτη όταν διαβάζουμε λογοτεχνία, μπορεί να γίνουμε σαν τον Νάρκισσο που θα μαγευτεί μόνο με τη δική του ανάκλαση και του κόσμου. Μερικές φορές, ακόμη και η "ανάκλαση" που θεωρείται αληθινή είναι επίσης απλώς μια ψευδαίσθηση. Και γνωρίζουμε τη μοίρα του Νάρκισσου. 

Το καλύτερο είναι να χρησιμοποιήσουμε τη λογοτεχνία για να κατανοήσουμε την κατάσταση της πατρίδας και πώς να την αναπτύξουμε περαιτέρω. Μας δείχνει επίσης ότι δεν υπάρχουμε μόνο ως άτομα που είναι μέρος μιας εθνογλωσσικής ομάδας που είναι μέρος των Φιλιππίνων. Πάντα δείχνει ότι υπάρχει ο Άλλος. Έχουμε συνανθρώπους που είναι συνδεδεμένοι. Ακόμη και έξω από αυτόν τον κόσμο στις πολλές δυνατότητες του σύμπαντος.

Είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε τον Άλλο και τις διαφορές μας καθώς ο κόσμος μας συνεχίζει να καίγεται. Η λογοτεχνία είναι επίσης αυτό που μπορούμε να επιστρέψουμε και να χρησιμοποιήσουμε για να τερματίσουμε τους πολέμους. Δεν μπορούμε να το κάνουμε αυτό αν απλώς κοιτάμε στον καθρέφτη ενώ διαβάζουμε. – Rappler.com

Ο Roy Rene S. Cagalingan γράφει ποιήματα και δοκίμια. Είναι μέλος του Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo (LIRA). Είναι πολιτιστικός εργάτης.