Słynny demaskator przekazuje ponure pośmiertne ostrzeżenie, którego nie możemy zignorować

Gdy Daniel Ellsberg zmarł w 2023 roku, świat stracił wyjątkowy głos rozsądku. Pięć dekad wcześniej, jako wtajemniczony w sprawy „bezpieczeństwa narodowego", ujawnił ściśle tajne Dokumenty Pentagonu, by zdemaskować oficjalne kłamstwa stojące za trwającą wojną w Wietnamie. Od tego czasu nigdy nie przestał pisać, przemawiać i protestować na rzecz pokoju, wyjaśniając jednocześnie, jak szaleństwo broni jądrowej może nas wszystkich zniszczyć.

Teraz głos Ellsberga powraca za sprawą fascynującej nowej książki. Truth and Consequence, publikowana w tym tygodniu, przedstawia czytelnikom jego najskrytsze myśli, nabazgrane i wypisane na maszynie w ciągu 50 lat. Rezultatem jest dostęp do intymnej szczerości i wizjonerskiej mądrości prawdziwie wielkiego sygnalisty.

„Mój ojciec nie żyje" – pisze Michael Ellsberg we wstępie do książki, ale „ja osobiście bardzo się cieszę, że wyraził zgodę na zebranie tego eklektycznego zbioru jego ważnych myśli i refleksji". Michael współpracował z wieloletnią asystentką swojego ojca, Jan R. Thomas, aby przesiać i wyselekcjonować ogromną ilość prywatnych zapisków.

Podtytuł książki – oferujący refleksje na temat „katastrofy, oporu obywatelskiego i nadziei" – nie mógłby być bardziej aktualny.

Teraz barbarzyńska wojna przeciwko Iranowi jest możliwa dzięki milczeniu i po prostu wykonywaniu rozkazów.

W centrum Truth and Consequence znajdują się napięcia między sumieniem a uległością wobec władzy.

„Nie deleguj sumienia" – napisał Daniel Ellsberg.

„Większość ludzi dostosowuje się i akceptuje" – zauważył. „Mniejszość protestuje, wycofuje się. Malutka mniejszość stawia opór, podejmuje ryzyko".

„Pokusa, by biernie i bezkrytycznie słuchać potężnych ludzi, jest silna" – zaobserwował Ellsberg w 1971 roku, w roku, gdy się zgłosił po przekazaniu Dokumentów Pentagonu prasie i stanął przed perspektywą spędzenia reszty życia w więzieniu.

Natychmiast stał się wyrzutkiem wśród kolegów, którzy byli jego przyjaciółmi w RAND Corporation, think tanku służącym amerykańskiej machinie wojennej. Pracował tam jako analityk strategiczny przed i po okresie służby w Departamencie Obrony.

„Po ujawnieniu dokumentów" – żywo pamiętał – „niektórzy ludzie bali się do mnie pisać… podać mi rękę… odebrać ode mnie telefon". Trzy lata później jego konkluzja brzmiała: „Zaakceptuj ryzyko wolności i zaangażowania, zamiast ryzyka posłuszeństwa i konformizmu".

Ellsberg dostrzegł ponure ciemne strony wyższych sfer społeczeństwa. Ukończył Harvard i tam zdobył doktorat. Ale w 1976 roku napisał: „Funkcją edukacji na elitarnym uniwersytecie jest nauczenie się nieuwagi i bierności, nauczenie się oddzielania codziennej pracy od wartości moralnych wyniesonych z rodziny – dzielenia się, miłości, zaufania, wzajemnej zależności – i stania się częścią utrzymywania systemu nierówności, przywilejów, niepotrzebnego cierpienia, wojny i ryzyka wyginięcia".

Rok później napisał: „Przestałem kochać państwo i jego establishment, a odzyskałem pełną nadziei miłość do demokratycznego ideału, procesu i ludzi nietkniętych przez władzę – tych poza podstawą istniejącej piramidy obstrukcji, władzy i przywilejów".

I: „Większość spowodowanego przez ludzi zniszczenia, cierpienia, śmierci i zniewolenia (czyli 'zła') jest dokonywana przez mężczyzn, pod kierownictwem mężczyzn. Są to zazwyczaj 'normalni', kompetentni, osobiście sympatyczni i współczujący mężczyźni, którzy wykonują swoje czyny w posłuszeństwie wobec zgodnych z prawem rozkazów – lub, rzadziej, w posłuszeństwie wobec niezgodnych z prawem rozkazów".

Daniel Ellsberg w 2002 roku. Zdjęcie: Christopher Michel/Wiki Commons.

1982: „Masakra staje się wykonalna dzięki łańcuchowi dowodzenia, który nieustannie przywołuje nawyk, posłuszeństwo i karierę, a także dzięki geograficznemu i biurokratycznemu dystansowi przywódców od zabijania".

Ellsberg miał rozległe doświadczenie z pierwszej ręki w pomaganiu przy dopracowywaniu przygotowań do wywołania radioaktywnego Armagedonu, szczególnie w czasie prezydentury Kennedy'ego. Później była to rola, która go prześladowała.

„W tej erze potencjalnie nieuchronnego wyginięcia większości życia na Ziemi, istnieje teraz moralne wymiar każdego aspektu tego, jak ktoś spędza swoje życie" – napisał w 1977 roku. „Fundamentem całej moralności jest to, że musimy teraz żyć ze świadomością śmiertelności naszego gatunku i wrażliwości Ziemi oraz całego życia".

1985: „Przyszłość to nie jakieś miejsce, do którego zmierzamy. Przyszłość to to, co tworzymy każdego dnia. Jeśli będziemy nadal przygotowywać się i planować wojnę termojądrową, to właśnie to otrzymamy".

Zanim Ellsberg nagle znalazł się oskarżany i uwielbiany za ujawnienie Dokumentów Pentagonu w 1971 roku, był wyznawcą obywatelskiego nieposłuszeństwa. „Użycie radykalnej, nowatorskiej, potężnej i możliwie nielegalnej taktyki niemocy" – napisał w tym roku – „jest formą użytecznej pracy, która doskonale nadaje się do zilustrowania zła, z którym walczymy".

I dodał: „Nigdy wcześniej nie cofałem się przed przemocą – przed wyobrażaniem jej sobie, planowaniem jej, przygotowywaniem się do niej. Pragnąłem i zdobyłem szacunek brutalnych ludzi. Teraz chcę szacunku łagodnych kobiet, łagodnych mężczyzn i dzieci".

1984: „Opór bez przemocy ma szczególną moc, by postawić pytanie 'Co mogę zrobić, by zmienić tę sytuację?' Poczułem tę moc we własnym życiu".

1985: „Jednym ze sposobów zwrócenia uwagi na niebezpieczeństwo lub nielegalną praktykę jest podjęcie działania obstrukcyjnego lub symbolicznej obstrukcji, które doprowadzi cię do sądu. Tam, w kontekście swojej obrony, możesz podnieść kwestie nielegalności, kryminalności, konstytucyjności i niebezpieczeństwa".

1986: „Nieprzemocowe obywatelskie nieposłuszeństwo nie eliminuje dylematów moralnych, kosztów, konsekwencji i mniejszych zła. Jednak inspiruje poszukiwanie nowych sposobów zachowania, widzenia, odczuwania i bycia".

1990: „Zapytaj siebie: 'Gdzie jest środowisko, w którym mogę teraz okazywać moralną odwagę? W mojej pracy? W mojej rodzinie? W mojej społeczności?' Znajdź siłę i moralną odwagę, by robić to, co słuszne, nie wiedząc, jakie mogą być efekty".

Aktywizm Ellsberga zaprowadził go do więzienia wiele razy po tym, jak podsumował swoją działalność protestacyjną w ten sposób w 2006 roku: „Zostałem aresztowany w nieprzemocowych akcjach obywatelskiego nieposłuszeństwa blisko 70 razy, prawdopodobnie 50 związanych z bronią jądrową: np. w zakładzie produkcji broni jądrowej Rocky Flats, na poligonie Nevada Test Site, w ośrodku projektowania broni jądrowej Livermore oraz w pobliżu punktu zerowego zarówno na poligonie Nevada Test Site, jak i na poligonie rakietowym Vandenberg. Inne aresztowania dotyczyły protestów przeciwko interwencjom USA".

Trzydzieści pięć lat temu, w czasie wojny w Zatoce Perskiej, Daniel Ellsberg napisał w swoim dzienniku: „Nadchodzi czas, gdy milczenie jest kłamstwem, gdy milczenie jest współudziałem i gdy milczenie zdradza naszych żołnierzy, nasz kraj i nas samych. Jesteśmy winni naszym żołnierzom, a także innym potencjalnym ofiarom tej wojny, mówienie prawdy o nas samych: w co wierzymy, co odrzucamy i czego chcemy".

• Norman Solomon jest krajowym dyrektorem RootsAction i dyrektorem wykonawczym Institute for Public Accuracy. Wydanie w miękkiej oprawie jego książki War Made Invisible: How America Hides the Human Toll of Its Military Machine zawiera posłowie o wojnie w Gazie. Jego nowa książka, The Blue Road to Trump Hell: How Corporate Democrats Paved the Way for Autocracy, jest dostępna bezpłatnie w formatach e-booków.